Otizm ve Down Sendromu İçin ÇÖZGER Raporu ve Evde Bakım Süreci (ÖKGV Kriterleri ve RAM Entegrasyonu)

Gelişimsel farklılıklar arasında yer alan Otizm Spektrum Bozukluğu (OSB) ve genetik bir durum olan Down Sendromu (Trizomi 21), çocukluk çağında yoğun bireysel ilgi, özel eğitim desteği ve kesintisiz bakım gerektiren durumlardır. 20 Şubat 2019 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren 'Çocuklar İçin Özel Gereksinim Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik' (ÇÖZGER), 18 yaşını doldurmamış bireylerde geleneksel 'yüzde engellilik oranı' sistemini tamamen kaldırarak yerine gereksinim odaklı yedi kademeli bir sınıflandırma getirmiştir. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı'nın 2828 Sayılı Sosyal Hizmetler Kanunu Ek Madde 7 kapsamında yürüttüğü evde bakım yardımı mekanizmasında, otizmli ve Down sendromlu çocukların hak sahipliği bu ÇÖZGER baremleri ve Rehberlik ve Araştırma Merkezi (RAM) entegrasyonu üzerinden titizlikle denetlenmektedir.

ÇÖZGER Sistemi Nedir? Yüzde Oranı Yerine Özel Gereksinim Felsefesi

Eski mevzuatta çocuklara da yetişkinler gibi '%40, %60, %80' şeklinde rakamsal sakatlık oranları verilmekteydi. Ancak çocukların gelişim, büyüme ve nöroplastisite süreçleri yetişkinlerden taban tabana zıt olduğu için tıp dünyasının itirazları doğrultusunda ÇÖZGER sistemine geçilmiştir. ÇÖZGER raporlarında artık yüzde bulunmaz; bunun yerine çocuğun akranlarına göre günlük yaşam aktivitelerinde, iletişimde, bilişsel becerilerde ve öz bakımında ne derece başkalarının desteğine ihtiyaç duyduğu derecelendirilir.

ÇÖZGER raporu, çocuğun etiketlenmesini önlerken eğitim, sağlık, sosyal yardım ve vergi muafiyeti alanlarında hangi hizmetlere doğrudan erişebileceğini resmi bir kılavuzla belirler.

Evde Bakım Maaşının Kilit Şartı: Özel Koşul Gereksinimi Var (ÖKGV) Baremi

2828 Sayılı Kanun Ek 7. maddesi ve Evde Bakım Yardımı Yönetmeliği, yetişkinlerde 'Tam Bağımlı' ibaresini zorunlu kılarken, 18 yaşından küçük çocuklar için ÇÖZGER raporunda yer alması gereken yasal karşılıkları açıkça tanımlamıştır. Bir otizmli veya Down sendromlu çocuğun ailesinin evde bakım parası alabilmesi için raporda şu üç baremden en az birinin bulunması şarttır:

• Özel Koşul Gereksinimi Var (ÖKGV): Eski sistemdeki '%80 - %89 Ağır Engelli' karşılığıdır. Çocuğun sürekli bir yetişkinin fiziksel ve duygusal bakımına muhtaç olduğunu ifade eder. Otizm ve Down sendromunda evde bakım maaşının en yaygın dayanağı bu baremdir.
• Çok İleri Düzeyde Özel Gereksinimi Var (ÇİÖGV): Eski sistemdeki '%90 ve Üzeri Ağır Engelli' karşılığıdır. Çocuğun temel yaşamsal fonksiyonlarını dahi tek başına sürdüremediği durumları kapsar.
• Belirgin Düzeyde Özel Gereksinimi Var (BÖGV): Eski '%70 - %79 Ağır Engelli' düzeyine tekabül eder ve çocuğun ağır davranışsal veya bilişsel kısıtlılıklarında heyet onayıyla evde bakım kapsamına alınabilir.

Raporda 'Hafif Düzeyde' (%20-%39) veya 'Orta Düzeyde' (%40-%59) özel gereksinim ibaresi yer alması durumunda çocuk özel eğitimden yararlanabilir ancak aileye evde bakım maaşı bağlanamaz.

ÇÖZGER Raporu Alma Aşamaları: MHRS Randevusu ve Çocuk Psikiyatri Heyeti

Otizm ve Down Sendromu için ÇÖZGER süreci şu aşamalardan oluşur:

1. MHRS veya 182 ile Randevu: Sağlık Bakanlığı'nca ÇÖZGER vermeye yetkili kılınmış tam teşekküllü çocuk hastaneleri veya üniversite tıp fakültelerinden 'Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları (Çocuk Psikiyatrisi)' veya 'Çocuk Nörolojisi' polikliniğine randevu alınır.
2. Klinik ve Gelişimsel Değerlendirme: Çocuk psikiyatristi; Denver II Gelişimsel Tarama Testi, Otizm Davranış Kontrol Listesi (ABC), CARS testi veya Down sendromu genetik analiz raporlarını (Karyotip analizi) inceler. Çocuğun konuşma, göz teması, komut alma, stereotipik hareketler ve tuvalet/beslenme bağımsızlığını değerlendirir.
3. Çok Branşlı Sağlık Kurulu: Çocuk Psikiyatrisi, Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları, Çocuk Nörolojisi, Göz, KBB ve Ortopedi uzmanlarından oluşan kurul çocuğu bizzat görür.
4. e-Rapor Onayı: Kurul kararı Sağlık Bakanlığı Ulusal Engelli Veri Bankası'na işlenir ve e-Devlet Kapısı üzerinden barkodlu resmi ÇÖZGER belgesi üretilir.

Rehberlik ve Araştırma Merkezi (RAM) Entegrasyonu ve Ücretsiz Özel Eğitim

ÇÖZGER raporu alındıktan sonra velinin vakit kaybetmeden atması gereken ikinci adım İlçe Milli Eğitim Müdürlüğü'ne bağlı Rehberlik ve Araştırma Merkezi (RAM) randevusudur. RAM bünyesindeki Özel Eğitim Değerlendirme Kurulu, ÇÖZGER tıbbi tanısına dayanarak çocuk için bir 'Eğitsel Değerlendirme ve Özel Eğitim Raporu' hazırlar.

Bu rapor ile devlet; otizmli veya Down sendromlu çocuk için ayda 8 seans bireysel ve 4 seans grup özel eğitim dersi ile fizyoterapi giderlerini doğrudan Milli Eğitim Bakanlığı bütçesinden karşılar. Aile özel eğitim merkezine hiçbir ücret ödemez. RAM raporu ve özel eğitime devamlılık, Sosyal Hizmet Merkezi heyetinin hane ziyaretinde çocuğun gelişimini izlerken aradığı en önemli pozitif kriterlerden biridir.

Hane Gelir Testi ve Sosyal Hizmet Merkezi Heyet Ziyareti Kriterleri

Tıbbi rapor tamamlandıktan sonra anne veya baba ikamet ettikleri ilçedeki Sosyal Hizmet Merkezi'ne (SHM) evde bakım maaşı başvurusunda bulunur. Bu aşamada iki inceleme yapılır:

1. Gelir Kriteri (2026 Tavanı): Hanede yaşayan tüm bireylerin her türlü aylık net geliri toplanır ve hanedeki toplam kişi sayısına bölünür. Çıkan kişi başı ortalama gelir tutarı, 2026 yılı için net asgari ücretin 2/3'ü olan 18.736 TL'yi geçmemelidir.

2. SHM Heyetinin Ev Ziyareti: Sosyal çalışmacı, psikolog veya çocuk gelişimciden oluşan inceleme heyeti ailenin evine habersiz veya randevulu ziyarette bulunur. Heyet; anne veya babanın çocuğa gerçekten zaman ayırıp ayırmadığını, ev ortamının hijyen ve güvenliğini, çocuğun günlük bakım rutinlerini yerinde gözlemler ve Bakım Raporu tanzim ederek onay verir.

Düşük ÇÖZGER Derecesine Karşı İl Sağlık Müdürlüğü İtiraz Dilekçesi

Ağır otizm veya Down sendromuna rağmen raporda ÖKGV yerine düşük derece verilen durumlarda velilerin İl Sağlık Müdürlüğü'ne sunacağı itiraz dilekçesi:

[İL ADI] İL SAĞLIK MÜDÜRLÜĞÜ'NE

İTİRAZ EDEN (VELİ/VASİ) : [Adınız Soyadınız] - T.C. Kimlik No: [TC Numaranız]
ADRES                   : [İkametgah Adresiniz]
TELEFON                 : [Telefon Numaranız]
ÇOCUK BİLGİLERİ         : [Çocuğun Adı Soyadı] - T.C. Kimlik No: [Çocuğun TC No]

İTİRAZ EDİLEN RAPOR     : [Hastane Adı]'nın [Rapor Tarihi] tarih ve [Rapor No] sayılı ÇÖZGER Raporu.

KONU                    : Çocuğum hakkında düzenlenen ÇÖZGER raporundaki Özel Gereksinim Derecesine itirazım ve Hakem Hastaneye sevk talebimdir.

AÇIKLAMALAR             :

1. Velisi bulunduğum çocuğum [Çocuğun Adı Soyadı], klinik olarak [Otizm Spektrum Bozukluğu / Down Sendromu (Trizomi 21)] tanısı ile takip edilmektedir.

2. Çocuğum akranlarına kıyasla öz bakım becerilerini (giyinme, beslenme, tuvalet), tehlikelerden korunma ve iletişim yetisini tek başına yerine getirememekte; günün 24 saati kesintisiz bir yetişkinin gözetim ve bakımına muhtaç yaşamaktadır.

3. Ancak mezkur hastane sağlık kurulunca tanzim edilen raporda çocuğuma [Mevcut Verilen Derece - Örn: Orta Düzeyde Özel Gereksinimi Var] verilmiştir. Bu değerlendirme çocuğumun fiili klinik tablosunu ve günlük yaşam bağımlılığını yansıtmaktan uzaktır.

4. 20 Şubat 2019 tarihli ÇÖZGER Yönetmeliği kriterleri doğrultusunda çocuğumun durumunun 'Özel Koşul Gereksinimi Var (ÖKGV)' kapsamında değerlendirilmesi gerekmektedir.

NETİCE VE TALEP         :
Yukarıda açıklanan gerekçelerle, [Hastane Adı] tarafından tanzim edilen rapora itirazımın kabulü ile çocuğumun durumunun yeniden değerlendirilmesi amacıyla yetkili bir Hakem Hastane Sağlık Kurulu'na sevk edilmesini saygılarımla arz ve talep ederim. [Tarih]

İtiraz Eden Veli: [Adınız Soyadınız]
İmza:

EKLER:
1. İtiraza Konu ÇÖZGER Raporu Sureti
2. Çocuk Psikiyatrisi ve Nöroloji Epikriz Raporları
3. Varsa Özel Eğitim / RAM Değerlendirme Raporu Sureti