Engelli Hakları İhlalinde Başvuru ve Şikayet Mercileri (2026 CİMER, KDK, TİHEK Rehberi)

Engelli bireylerin toplumsal yaşama tam, eşit ve bağımsız katılımı; lütuf veya ayrıcalık değil, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, uluslararası sözleşmeler ve özel kanunlarla teminat altına alınmış mutlak bir haktır. Anayasa'nın 10. maddesi (Pozitif Ayrımcılık İlkesi) ile 61. maddesi devletin engellilerin korunmasını ve toplum hayatına intibakını sağlayıcı tedbirleri alacağını amirdir. Bu doğrultuda yürürlüğe konulan 5378 Sayılı Engelliler Hakkında Kanun, kamuya açık tüm binaların, açık alanların ve toplu taşıma araçlarının engellilerin erişimine uygun hale getirilmesini zorunlu kılmıştır. Buna karşılık günlük hayatta engelli vatandaşlarımız; kamu kurumlarında çalışmayan engelli asansörleri, kaldırım işgalleri, şehirlerarası otobüs firmalarının bilet satmaktan imtina etmesi veya yasal indirim hakkını gasp etmesi, özel sektörde ayrımcı mülakat yaklaşımları, bankaların görme veya işitme engellilere noter ya da iki şahit dayatması gibi ağır hak ihlalleriyle sıklıkla karşılaşmaktadır. Hak ihlaline uğrayan vatandaşlarımızın çaresiz olmadığını bilmesi ve hangi ihlalde hangi kuruma başvuracağını doğru tespit etmesi hayati önem taşır. Kamu Denetçiliği Kurumu (KDK), Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu (TİHEK), Cumhurbaşkanlığı İletişim Merkezi (CİMER), Tüketici Hakem Heyetleri ve Cumhuriyet Başsavcılıkları (TCK Madde 122) nezdinde işletilecek hukuki başvuru mekanizmaları, somut yaptırım güçleri ve resmi şikayet dilekçesi bu kapsamlı otoriter rehberde tüm detaylarıyla ele alınmıştır.

1. Hukuki Zemin: 5378 S.K., TCK 122, 6701 S.K. ve BM Engelli Hakları Sözleşmesi

Engelli haklarının ihlali durumunda başvurulacak mevzuat piramidinin ana taşları şunlardır:

• 5378 Sayılı Engelliler Hakkında Kanun: Engelliliğe dayalı her türlü ayrımcılığı yasaklayan temel çerçeve kanundur. Kanun'un Geçici 2. ve Geçici 3. maddeleri uyarınca; tüm kamu kurum binaları, yaya geçitleri, parklar, açık alanlar ve şehir içi ile şehirlerarası toplu taşıma hizmetleri engellilerin erişilebilirliğine uygun olmak zorundadır. Uygunluğu denetleme yetkisi Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı bünyesindeki Erişilebilirlik İzleme ve Denetleme Komisyonları'ndadır.
• 5237 Sayılı Türk Ceza Kanunu Madde 122 (Nefret ve Ayrımcılık Suçu): Engellilik nedeniyle bir kişinin işe alınmasını veya işe alınmamasını, taşınır veya taşınmaz malının kiralanmasını, bir hizmetten yararlanmasını veya bir ekonomik faaliyette bulunmasını engelleyen kişi 1 yıldan 3 yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Savcılık şikayetlerinde doğrudan bu maddeye dayanılır.
• 6701 Sayılı Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu Kanunu (TİHEK): Doğrudan ayrımcılık yasağını denetleyen ve kamu kurumları ile özel şirketlere (bankalar, otobüs firmaları, oteller, özel okullar) doğrudan yüksek idari para cezası kesme yetkisine sahip bağımsız bir otoritedir.
• 6328 Sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu (KDK / Ombudsmanlık): Kamunun her türlü eylem, işlem ve tutumunu hakkaniyet ve insan hakları süzgecinden geçirerek tavsiye kararı veren merciidir. Başvuru tamamen ücretsiz olup harç, pul veya avukat gerektirmez. Çalışan engelliler ayrıca bordro hakları için Engelli Bireyler İçin Gelir Vergisi İndirimi ve Bordro Hesabı içeriğimizi incelemelidir.
• BM Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşme: Anayasa'nın 90. maddesi uyarınca kanunların üstünde bağlayıcılığı olan uluslararası normdur. E-Devlet kapısı üzerinden kamu işlemlerinizi e-Devlet Kapısı portalı aracılığıyla takip edebilirsiniz.

2. Karşılaştırma Matrisi: Şikayet Mercileri, Yetki ve Yaptırım Güçleri

Aşağıdaki semantik tablo, karşılaşılan hak ihlalinin türüne göre hangi merciye müracaat edilmesi gerektiğini, başvuru şartlarını ve kurumların yaptırım güçlerini kıyaslamaktadır:

3. Somut Hak İhlali Senaryoları ve İzlenecek Eylem Adımları

Engellilerin en sık maruz kaldığı 4 somut ihlal tablosu ve yapılması gerekenler:

Senaryo A: Şehirlerarası Otobüs Firmasının İndirimli Bilet Kesmemesi veya Kota Koyması:

• Hukuki Durum: Karayolu Taşıma Yönetmeliği Madde 56/11 uyarınca yetkili acente veya otobüs firması en az %40 engelli yolcuya Karayolu Taşıma Kanunu gereğince %30 ila %40 oranında resmi indirim uygulamak zorundadır. "Engelli kotamız doldu" veya "Sistem indirim vermiyor" bahanesi hukuken geçersizdir.
• Eylem Adımı: Firma yetkilisinin ret beyanını tutanak altına alın veya video/fotoğraf ile belgeleyin. İlk olarak Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı U-ETDS sistemine CİMER üzerinden şikayet oluşturun. Ardından tam bilet almak zorunda kaldıysanız bilet ve engelli raporu ile e-Devlet Tüketici Hakem Heyeti'ne aradaki farkın iadesi için başvurun. Eşzamanlı olarak ayrımcılık nedeniyle TİHEK'e şikayette bulunun.

Senaryo B: Bankanın Görme Engelliye "Şahit Getir" veya "İmza Yetkin Yok" Baskısı:

• Hukuki Durum: 6098 Sayılı Türk Borçlar Kanunu Madde 15/3 uyarınca; görme engelli bireylerin talepleri halinde imzaları şahit aranmaksızın geçerlidir. Görme engellinin istememesi halinde iki şahit veya noter zorunluluğu dayatmak açık bir ayrımcılık suçudur.
• Eylem Adımı: Banka şube müdürüne Borçlar Kanunu Md. 15'i hatırlatan yazılı ihtar verin. İşlem yapılmazsa BDDK (Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu) ve TİHEK'e doğrudan müracaat edin. TİHEK benzer bankacılık dayatmalarına düzenli olarak üst sınırdan idari para cezası uygulamaktadır. Vergi ve gayrimenkul haklarınız için Engellilere Emlak Vergisi Muafiyeti ve Geriye Dönük İade rehberimizden bilgi alabilirsiniz.

Senaryo C: Kamu Binasında veya Okulda Rampa / Asansör Olmaması (Erişilebilirlik İhlali):

• Hukuki Durum: 5378 S.K. Geçici 2. ve 3. maddelerine göre kamu hizmeti sunulan tüm alanlar mimari engellerden arındırılmak zorundadır.
• Eylem Adımı: İlgili idareye (İl Sağlık Müdürlüğü, İl Milli Eğitim Müdürlüğü veya Belediye) yazılı müracaat ederek erişilebilirliğin 30 gün içinde sağlanmasını talep edin. Olumsuz cevap gelirse veya harekete geçilmezse Kamu Denetçiliği Kurumu'na (Ombudsman) ve Aile ve Sosyal Hizmetler İl Müdürlüğü Erişilebilirlik Komisyonu'na başvurun.

Senaryo D: Sosyal Yardımın veya Evde Bakım Aylığının Haksız Kesilmesi:

• Hukuki Durum: Sosyal Hizmet Merkezleri (SHM) heyet raporlarındaki usulsüz değerlendirmeler veya hane geliri hesaplama hataları sebebiyle maaşları haksız kesebilmektedir. Hak şartlarını Evde Bakım Maaşı Alma Şartları ve Başvuru Kılavuzu üzerinden kontrol ediniz.
• Eylem Adımı: Tebligat tarihinden itibaren 30 gün içinde İl Müdürlüğü'ne itiraz dilekçesi verilir; itiraz reddedilirse 60 gün içinde İdare Mahkemesi'nde Yürütmeyi Durdurma istemli dava açılır.

4. Adım Adım Başvuru Krokisi: e-Devlet Üzerinden KDK ve TİHEK Başvurusu

Evden çıkmadan, noter veya avukat masrafı ödemeden 5 adımda başvuru süreci:

1. 1. Adım: Delillerin Toplanması: Olayın gerçekleştiği tarih, saat, yer, şahit isimleri, fotoğraf, video kaydı, bilet fotokopisi, yazılı ret cevabı veya SMS/e-posta kayıtları derlenir.
2. 2. Adım: e-Devlet'e Giriş Yapılması: turkiye.gov.tr adresine girilerek arama kutusuna "Kamu Denetçiliği Kurumu Başvurusu" veya "TİHEK Başvurusu" yazılır.
3. 3. Adım: Başvuru Formunun Doldurulması: İhlali yapan kurumun unvanı/şirket adı ve açık adresi girilir. Olay sırasıyla ve abartısız bir dille özetlenir.
4. 4. Adım: Hukuki Talebin Belirtilmesi: Talebiniz açıkça yazılır (Örn: "Ayrımcılık yasağını ihlal eden şirkete idari para cezası uygulanması", "Engelli rampasının ivedilikle inşa edilmesi").
5. 5. Adım: Dosyanın Takibi ve Karar: Sistem tarafından verilen başvuru numarası ile dosya aşamaları online takip edilir. Kurum gerekirse karşı taraftan savunma ister ve yerinde inceleme yapar. Kanun ve tebliğlere Mevzuat Bilgi Sistemi üzerinden ulaşılabilir.

5. TİHEK ve KDK İçin Resmi Hak İhlali Şikayet Dilekçesi Şablonu

Hak ihlaline maruz kalan engelli vatandaşlarımızın kurumlara bizzat veya posta/KETS yoluyla sunabileceği resmi dilekçe metni:

6. TCK Madde 122 Uyarınca Cumhuriyet Savcılığına Suç Duyurusu

Hak ihlali yalnızca idari bir kusur boyutunda kalmayıp; kasten engelli bireyi aşağılama, hizmetten açıkça men etme veya hakaret barındırıyorsa bu durum bir suçtur:

• Doğrudan Cumhuriyet Başsavcılığına Müracaat: Olayın gerçekleştiği yer Adliyesi'ndeki Müracaat Savcılığı'na yukarıdaki deliller ve olay anlatımıyla birlikte suç duyurusu dilekçesi verilir. Savcılık re'sen soruşturma başlatarak kamera kayıtlarını ve şüphelilerin ifadesini toplar.
• Kamu Davası ve Tazminat Hakkı: TCK 122 kapsamında açılan ceza davasının yanı sıra, engelli birey maruz kaldığı rencide edici muamele sebebiyle Asliye Hukuk Mahkemesi'nde fail ve failleri çalıştıran şirket aleyhine Manevi Tazminat Davası açma hakkını saklı tutar.