Engelli Bireylerin Miras Hukukundaki Hakları: Saklı Pay, Vasiyetname ve Tenkis Rehberi (2026)

Türk Medeni Kanunu miras hukukunda mutlak eşitlik ve zayıf olan aile bireylerinin korunması ilkesini benimsemiştir. Toplumda yaygın bir yanılgı olarak, zihinsel, bedensel veya psikiyatrik engeli bulunan bireylerin miras paylaşımında hak kaybına uğratılabileceği, mirasbırakanın düzenleyeceği tek taraflı bir vasiyetnameyle engelli evladını terekeden mahrum bırakabileceği veya diğer kardeşlerin rızasız taksim yapabileceği zannedilmektedir. Oysa 4721 Sayılı Türk Medeni Kanunu (TMK), mirasçıların korunması amacıyla saklı pay (mahfuz hisse) müessesesini tesis etmiş ve engelli bireylerin miras paylarını kamu düzeni seviyesinde koruma kalkanına almıştır. Bir bireyin engelli olması, hukuki işlem ehliyetinin kısıtlı bulunması veya vesayet altında olması; miras hakkını ortadan kaldırmadığı gibi aksine vesayet makamı olan Sulh Hukuk Mahkemesi'nin doğrudan denetimiyle terekenin her kuruşunun resmi defterlere tescil edilmesini zorunlu kılar. 2026 yılı güncel yargı içtihatları, tapu tescil yönergeleri ve sosyal hizmet bildirim kriterleri çerçevesinde hazırlanan bu kapsamlı rehberde; engelli bireylerin yasal ve saklı pay oranları, vasiyetnamenin tenkisi, mirastan haksız çıkarma (ıskat) işlemlerinin iptali, tereke tespiti adımları ve örnek dava dilekçesi tüm detaylarıyla incelenmiştir.

1. Hukuki Altyapı: 4721 Sayılı Türk Medeni Kanunu Hükümleri

Engelli bireylerin tereke üzerindeki hakları 4721 Sayılı Türk Medeni Kanunu'nun (TMK) 495 ila 682. maddeleri arasında düzenlenen miras hukuku prensiplerine tabidir. Konuyu doğrudan ilgilendiren temel kanun hükümleri şunlardır:

• TMK Madde 495 (Birinci Zümre - Altsoy): Mirasbırakanın birinci derece mirasçıları onun altsoyudur (çocukları, torunları). Çocuklar eşit olarak mirasçıdırlar. Kanun, engelli veya sağlıklı çocuk arasında hiçbir ayrım yapmamış; her bir çocuğa terekeden eşit oranda miras payı tanımıştır.
• TMK Madde 505 ve 506 (Saklı Pay ve Tasarruf Edilebilir Kısım): Mirasbırakan malvarlığı üzerinde dilediği gibi tasarruf edemez. Kanun koyucu, mirasbırakanın tasarruf özgürlüğünü saklı paylı mirasçıların haklarıyla sınırlandırmıştır. TMK 506 uyarınca altsoy için saklı pay, yasal miras payının yarısıdır (1/2). Sağ kalan eşin saklı payı ise altsoyla birlikte mirasçı olması halinde yasal miras payının tamamıdır.
• TMK Madde 510 ve 511 (Mirastan Iskat / Çıkarma Şartları): Mirasbırakan yalnızca kanunda sayılan iki istisnai durumda saklı paylı mirasçısını mirasçılıktan çıkarabilir: Mirasçının mirasbırakana veya yakınlarına karşı ağır bir suç işlemesi ya da aile hukukundan doğan ödevlerini önemli ölçüde yerine getirmemesi. Bireyin engelli olması, bakıma muhtaç bulunması veya zihinsel kısıtlılığı kesinlikle mirastan ıskat sebebi yapılamaz. Bu yönde düzenlenen vasiyetname hükümleri TMK 512 gereğince hükümsüzdür.
• TMK Madde 560 ila 571 (Tenkis Davası): Mirasbırakanın saklı payları zedeleyen ölüme bağlı tasarrufları (vasiyetname, miras sözleşmesi) veya sağlararası karşılıksız kazandırmaları aleyhine, saklı payı ihlal edilen engelli birey (veya vasisi) tarafından açılan davadır. Tenkis davasıyla saklı pay tutarı kanuni sınıra çekilir.
• 5378 Sayılı Engelliler Hakkında Kanun Madde 4: Engellilerin hak ve özgürlüklerden tam ve eşit olarak yararlanmasını güvence altına alır; mülkiyet ve miras hakkı dahil her türlü ayrımcılığı yasaklar.
• 2828 Sayılı Sosyal Hizmetler Kanunu Ek Madde 7: Engelli adına miras intikali gerçekleştiğinde veya gayrimenkul/nakit tereke payı alındığında hanenin gelir yapısı değişebileceğinden, durumun 90 gün içerisinde Aile ve Sosyal Hizmetler İl Müdürlüğü'ne bildirilmesi yasal bir yükümlülüktür.

2. Saklı Pay Oranları ve Somut Finansal Tenkis Simülasyonu

Mirasbırakan vefat ettiğinde geride bıraktığı net tereke aktifinden (menkul, gayrimenkul, banka mevduatı) borçlar, cenaze giderleri ve tereke mühürleme masrafları düşüldükten sonra net tereke matrahı bulunur. Mirasçıların zümre durumuna göre hak ettikleri paylar hesaplanır.

Engelli bir evladın bulunduğu bir ailede mirasbırakanın tüm malvarlığını diğer kardeşlere bırakması durumunda işletilecek matematiksel formül ve dava simülasyonu aşağıda somutlaştırılmıştır:

Somut Olay Parametreleri:

• Net Tereke Değeri: 12.000.000 TL (1 adet konut, 1 arsa ve vadeli mevduat hesabı).
• Mirasçılar: Sağ kalan eş ve 2 çocuk (Çocuklardan biri %80 zihinsel engelli Ahmet).
• Hukuki Durum: Baba vefat etmeden önce noterde vasiyetname düzenlemiş ve "Zihinsel engelli oğlum Ahmet'in bakımı devlet tarafından sağlandığı için tüm malvarlığımı diğer oğlum Mehmet'e bırakıyorum" şeklinde bir tasarrufta bulunmuştur.

Aşama 1: Yasal Miras Paylarının Tespiti (TMK 495, 499)

• Sağ kalan eşin yasal payı: 1/4 = 3.000.000 TL
• Kalan 3/4'lük pay 2 çocuk arasında eşit bölünür: Her bir çocuğun yasal payı = 3/8 = 4.500.000 TL
• Engelli Ahmet'in yasal miras payı: 4.500.000 TL

Aşama 2: Saklı Pay Oranının Hesaplanması (TMK 506)

• TMK 506/1 gereğince altsoyun saklı payı, yasal miras payının yarısıdır (1/2).
• Engelli Ahmet'in dokunulamaz saklı pay tutarı = 4.500.000 TL x 1/2 = 2.250.000 TL
• Mirasbırakanın tasarruf nisabı (serbestçe bağışlayabileceği kısım) = Tereke - Saklı Paylar Toplamı.

Aşama 3: Tenkis Hesabı ve Hukuki Sonuç (TMK 560)

• Babanın vasiyetnamesiyle engelli Ahmet'e 0 TL bırakılmış; böylece Ahmet'in 2.250.000 TL'lik saklı payı tamamen ihlal edilmiştir.
• Ahmet'in vasisi tarafından açılacak Tenkis Davası neticesinde mahkeme, Mehmet'e bırakılan terekeden 2.250.000 TL nakit veya eşdeğer gayrimenkul mülkiyet payını tenkis ederek engelli Ahmet'in adına tescil ettirir.
• Ayrıca babanın vasiyetnamedeki "devlet bakıyor, pay vermiyorum" gerekçesi TMK 510 kapsamında geçerli bir ıskat sebebi sayılmadığından vasiyetnamenin iptali davası da terditli olarak açılabilir.

3. Yasal Miras Payları ve Saklı Pay Oranları Karşılaştırma Matrisi

Aşağıdaki semantik tabloda Türk Medeni Kanunu sistematiğinde mirasçı zümreleri, yasal miras payları, kanunen korunan saklı pay oranları ve mirasbırakanın serbest tasarruf sınırları karşılaştırmalı olarak gösterilmiştir:

Miras kalan malvarlığının bakım aylığına etkisini detaylı hesaplamak için Miras Kalınca Evde Bakım Parası Kesilir Mi rehberimizi inceleyebilir; kısıtlılık süreçleri için Vasi Tayini Dava Rehberi ve hanedeki kişi başı gelir tavanı için Hane Geliri Hesaplama 2026 içeriklerimizi ziyaret edebilirsiniz.

4. Adım Adım Miras İntikali ve Hak Arama Krokisi (5 Aşama)

Engelli bireyin hak kaybına uğramadan terekeye ortak olması ve haklarını tescil ettirmesi için izlenecek yasal işlem sırası şöyledir:

1. Veraset İlamının (Mirasçılık Belgesi) Alınması: Mirasbırakanın vefatı sonrasında mirasçılardan biri sulh hukuk mahkemesinden veya noterden mirasçılık belgesi alır. Ancak mirasçılar arasında akıl zayıflığı veya zihinsel engeli bulunan ve vesayet altında olan bir birey varsa noterler işlem yapmaz; veraset ilamının yetkili Sulh Hukuk Mahkemesi'nden alınması zorunludur.
2. Terekenin Resmi Tespiti ve Defter Tutulması (TMK 589-590): Engelli bireyin menfaatlerini korumak amacıyla vasi veya kanuni temsilci, tereke mallarının kaçırılmasını veya gizlenmesini önlemek için Sulh Hukuk Mahkemesi'nden terekenin korunması önlemlerinin alınmasını ve tereke defterinin tutulmasını talep eder.
3. Vasiyetnamenin Açılması ve Tebliği (TMK 595-597): Mirasbırakan arkasında noterde veya el yazılı bir vasiyetname bırakmışsa, bu vasiyetname Sulh Hukuk Hakimi tarafından tüm mirasçılar huzurunda resmen açılır ve okunur. Tebliğ ile birlikte 1 yıllık itiraz ve dava süreleri işlemeye başlar.
4. Tenkis veya Vasiyetnamenin İptali Davasının Açılması: Engelli bireyin saklı payı çiğnenmişse, vesayet makamından (Sulh Hukuk Mahkemesi) dava açma izni (TMK 462) alınarak Asliye Hukuk Mahkemesi nezdinde Tenkis Davası ikame edilir. Bu davada tenkise tabi kazandırmalar bilirkişi marifetiyle hesaplanarak saklı pay tutarı hüküm altına alınır.
5. Sosyal Hizmetler Bildirimi ve Tapu İntikali: Mahkeme kararı veya miras taksim sözleşmesi uyarınca tapu sicil müdürlüğünde engelli adına hisse tescili yapılır. Engelli birey evde bakım maaşı veya 2022 engelli aylığı alıyorsa, tapu tescil belgesiyle birlikte 90 gün içerisinde Aile ve Sosyal Hizmetler İl Müdürlüğü'ne veya SYDV'ye gelir güncelleme dilekçesi verilir.

5. Saklı Pay İhlaline Karşı Asliye Hukuk Mahkemesi Tenkis Dava Dilekçesi Şablonu

Aşağıdaki taslak metin, engelli bireyin vasisi tarafından vesayet makamının izniyle yetkili Asliye Hukuk Mahkemesi'ne hitaben tanzim edilecek resmi dava dilekçesidir:

NÖBETÇİ ASLİYE HUKUK MAHKEMESİNE
[İl / İlçe Adı]

İHTİYATİ TEDBİR TALEPLİDİR.

DAVACI (KISITLI): [Engelli Bireyin Adı Soyadı] (T.C. Kimlik No: [TC No])
VASİSİ: [Vasinin Adı Soyadı] (T.C. Kimlik No: [TC No])
ADRES: [Vasinin Açık Adresi]
VEKİLİ: [Varsa Avukatın Adı, Baro Sicil No, Adresi]

DAVALI: [Miras Payı Verilen / Vasiyet Alacaklısı Mirasçının Adı Soyadı]
ADRES: [Davalının Açık Adresi]

KONU: 4721 Sayılı TMK'nın 560 vd. Maddeleri Uyarınca Saklı Payın İhlali Sebebiyle TENKİS, Terekedeki Taşınmaz ve Menkullerin Üçüncü Kişilere Devrinin Önlenmesi İçin İHTİYATİ TEDBİR Konulması Talebidir.

DAVA DEĞERİ: [Harca Esas Değer - Örn: 100.000 TL (Fazlaya ilişkin haklarımız saklıdır)]

AÇIKLAMALAR:
1. Müvekkil kısıtlı [Engelli Adı Soyadı], [Mahkeme Adı] Sulh Hukuk Mahkemesi'nin [Yıl/Esas - Karar No] sayılı kesinleşmiş kararı ile vesayet altına alınmış olup tarafım vasi olarak tayin edilmiştir. Vesayet makamından TMK 462 uyarınca işbu davayı ikame etmek üzere dava açma izni alınmıştır (Ek-1: İzin Kararı).

2. Muris [Mirasbırakanın Adı Soyadı], [Vefat Tarihi] tarihinde vefat etmiştir. Murisin geride bıraktığı mirasçıları [Sulh Hukuk Mahkemesi / Noterlik]'in [Tarih - Karar No] sayılı Veraset İlamı ile sabit olduğu üzere; kısıtlı davacı [Engelli Adı] ve davalı [Diğer Mirasçı Adı]'dır (Ek-2: Mirasçılık Belgesi).

3. Muris hayatta iken [Noterlik Adı]'nın [Tarih ve Yevmiye No]'lu vasiyetnamesi ile terekede bulunan tüm menkul, gayrimenkul ve banka mevduatlarını davalı [Diğer Mirasçının Adı]'na vasiyet etmiş; zihinsel/bedensel engeli sebebiyle yardıma muhtaç olan müvekkil kısıtlıyı tamamen terekeden mahrum bırakmıştır. Söz konusu vasiyetname [Mahkeme Adı] Sulh Hukuk Mahkemesi'nin [Dosya No] sayılı dosyası ile [Tebliğ Tarihi] tarihinde tarafımıza tebliğ edilmiştir.

4. 4721 Sayılı TMK'nın 506. maddesi gereğince murisin altsoyu olan kısıtlı müvekkilin saklı payı, yasal miras payının yarısıdır (1/2). Murisin tasarruf nisabını tamamen aşarak müvekkilin saklı payına el atması TMK 560 amir hükümleri karşısında hukuka aykırıdır.

5. Dava konusu tereke mallarının (Tapuda kayıtlı [İl/İlçe/Ada/Parsel] taşınmazlar ile banka hesaplarının) davalı tarafından kötü niyetle üçüncü şahıslara devredilme ve nakde çevrilme tehlikesi bulunmaktadır. Bu nedenle HMK 389 vd. maddeleri uyarınca tereke taşınmazlarının tapu kaydına ve banka mevduatlarına davalı payı oranında TEMİNATSIZ İHTİYATİ TEDBİR konulmasını talep etmekteyiz.

HUKUKİ SEBEPLER: 4721 Sayılı Türk Medeni Kanunu Md. 505, 506, 560-571; 6100 Sayılı HMK ve ilgili mevzuat.

HUKUKİ DELİLLER: 1. Vesayet Kararı ve Dava Açma İzin Kararı, 2. Veraset İlamı, 3. Sulh Hukuk Mahkemesi Vasiyetname Açılma Zaptı, 4. Tapu ve MERNİS kayıtları, 5. Banka hesap dökümleri, 6. Bilirkişi incelemesi, keşif ve her türlü yasal delil.

NETİCE VE TALEP: Yukarıda arz ve izah edilen nedenlerle;
1. Öncelikle tereke dahilindeki taşınmazların tapu kayıtlarına ve banka mevduatlarına üçüncü kişilere devrinin önlenmesi amacıyla İHTİYATİ TEDBİR konulmasına,
2. Murisin ölüme bağlı tasarrufunun TMK 560 vd. maddeleri uyarınca TENKİSİNE, müvekkil kısıtlının kanunen korunan SAKLI PAYININ tespiti ile fazlaya ilişkin haklarımız saklı kalmak kaydıyla davalıdan tahsiline veya tereke payı oranında kısıtlı adına TESCİLİNE,
3. Yargılama giderleri ve vekalet ücretinin davalıya tahmiline karar verilmesini saygılarımla arz ve talep ederim. [Tarih]

Davacı Kısıtlı Vasisi
[Ad Soyad - İmza]

6. Yargıtay Emsal İçtihatları: Engelli Bireylerin Miras Hakkı ve Kamu Düzeni

Yüksek Yargı kararlarında engelli bireylerin miras hakları katı koruma kurallarına bağlanmıştır:

• Engellilik Mirastan Feragat veya Iskat Gerekçesi Olamaz: Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun yerleşik içtihatları uyarınca; bir mirasçının engelli, akıl zayıfı veya yatalak olması Medeni Kanun'un aradığı ağır suç ve aile yükümlülüğünü ihlal unsurlarını oluşturmaz. Mirasbırakanın "engellidir, bakımı devlete aittir" saikiyle düzenlediği mirasçılıktan çıkarma tasarrufları geçersiz olup saklı payın tenkisi zorunludur.
• Vesayet Makamının Denetim ve Dava Açma Zorunluluğu: Yargıtay 2. Hukuk Dairesi'nin kararlarında; vesayet altındaki engelli bireyin saklı payının ihlal edildiğini öğrenen vasinin, Sulh Hukuk Mahkemesi'nden izin alarak tenkis davası açmakla yükümlü olduğu, vasinin bu davayı açmaması halinde görevi ihmal sebebiyle şahsi tazminat sorumluluğunun doğacağı ve kısıtlıya kayyım atanarak davanın takip ettirilmesi gerektiği vurgulanmıştır.
• Miras Taksim Sözleşmelerinde Vesayet Denetimi: Mirasçılar arasında noter huzurunda yapılacak rızai taksim sözleşmelerinde engelli birey bizzat imza atamaz. Vasinin katılacağı taksim işlemi Sulh Hukuk ve Asliye Hukuk Mahkemesi'nin onayına (TMK 462 ve 463) tabidir; kısıtlının zararına olan hiçbir miras paylaşımı mahkemece onaylanamaz.