Engelli Bireye Vasi Tayini Nasıl Yapılır? (Sulh Hukuk Mahkemesi 2026 Adım Adım Rehberi)

Zihinsel, psikiyatrik veya ağır nörolojik engeli nedeniyle kendi iradesiyle hukuki muamele tesis edemeyen, malvarlığını yönetemeyen veya günlük temel gereksinimlerini tek başına karşılayamayan bireylerin hem şahsi haklarının hem de malvarlıklarının korunması Türk hukuk sisteminde kamu düzenine ilişkin bir zorunluluktur. Sosyal yardım başvurularından bankacılık işlemlerine, engelli adına maaş bağlanmasından ÖTV muafiyetli araç iktisabına kadar pek çok alanda noterlerin ve kamu idarelerinin aradığı birincil yasal belge vasi tayini kararıdır. Reşit olmuş ancak fiil ehliyetini kısmen veya tamamen yitirmiş bir birey adına velayet hakkı kendiliğinden devam etmez; mutlaka yetkili yargı mercii tarafından usulüne uygun bir vesayet kararı tesis edilmelidir. 2026 yılı güncel yargı uygulamaları, HMK tebligat esasları ve Sağlık Bakanlığı sağlık kurulu raporu sevk zinciri çerçevesinde hazırlanan bu kapsamlı rehberde; vasi tayininin hukuki dayanakları, görevli ve yetkili mahkeme kıstasları, resmi dava dilekçesi örneği, hastane muayene adımları ve kesinleşme şerhinin nasıl alınacağı en ince hukuki detaylarıyla incelenmiştir.

1. Hukuki Altyapı: 4721 Sayılı Türk Medeni Kanunu Vesayet Hükümleri

Vesayet müessesesi, 4721 Sayılı Türk Medeni Kanunu'nun (TMK) 396 ila 494. maddeleri arasında ayrıntılı biçimde tanzim edilmiştir. Engelli bireyler açısından vasi tayinini zorunlu kılan ve mahkemenin re'sen veya talep üzerine kısıtlama kararı vermesini gerektiren temel yasal dayanaklar şunlardır:

• TMK Madde 405 (Akıl Hastalığı veya Akıl Zayıflığı): Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle işlerini göremeyen veya korunması ve bakımı için kendisine sürekli yardım gereken ya da başkalarının güvenliğini tehlikeye sokan her ergin kısıtlanır. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun yerleşik içtihatları uyarınca, akıl zayıflığı tespitinde resmi sağlık kurulu raporu tanzimi yasal bir zorunluluktur.
• TMK Madde 406 (Savurganlık, Alkol veya Uyuşturucu Madde Bağımlılığı, Kötü Yaşama Tarzı, Kötü Yönetim): Bireyin kendisini veya ailesini darlık veya yoksulluğa düşürme tehlikesine yol açması ve bu yüzden sürekli korunmaya muhtaç olması durumunu kapsar.
• TMK Madde 408 (İstek Üzerine Kısıtlanma): Yaşlılığı, engelliliği veya ağır hastalığı sebebiyle işlerini gerektiği gibi yönetemediğini ispat eden her ergin şahıs, bizzat kendisi için de vasi atanmasını talep edebilir.
• TMK Madde 413 ve 414 (Vasinin Belirlenmesi): Vesayet makamı, bu görevi yapabilecek yetenekte olan bir ergini vasi olarak atar. Kanun koyucu, haklı sebepler engel olmadıkça öncelikle vesayet altına alınacak kişinin eşini veya yakın hısımlarından birini vasi olarak atamayı kural olarak benimsemiştir.

2. Görevli ve Yetkili Mahkeme Neresidir?

Vasi tayini davalarında görevli yargı mercii Sulh Hukuk Mahkemesidir (Vesayet Makamı). Denetim makamı ise o yerdeki Asliye Hukuk Mahkemesidir. Yetkili mahkeme ise TMK'nın 411. maddesi uyarınca vesayet altına alınacak engelli bireyin MERNİS sisteminde kayıtlı yerleşim yeri (ikametgah) Sulh Hukuk Mahkemesidir.

Yetkisiz bir mahkemede dava açılması durumunda mahkeme re'sen yetkisizlik kararı vererek dosyayı yetkili yere gönderir; bu durum sürecin 3 ila 6 ay uzamasına yol açar. Bu nedenle dava açılmadan önce kısıtlanacak kişinin e-Devlet kapısı üzerinden ikametgah tescilinin kontrol edilmesi kritik öneme sahiptir.

3. Vesayet, Kayyımlık ve Yasal Danışmanlık Karşılaştırma Matrisi

Hukuk sistemimizde kısıtlılık halleri engelin ağırlığına ve korunması gereken menfaate göre farklı kurumlara ayrılmıştır. Aşağıdaki tablo bu üç müessesenin yasal sınırlarını ve yetki alanlarını özetlemektedir:

4. Adım Adım Vasi Tayini Süreç Krokisi (5 Aşama)

Sulh Hukuk Mahkemesine müracaatla başlayan süreç, ortalama 2 ila 5 ay içerisinde kesinleşme şerhinin alınmasıyla neticelenir. İşlem zinciri şu şekilde ilerler:

1. Dilekçenin Tevzi Edilmesi: Hazırlanan vasi tayini dilekçesi, engelli bireyin ikametgahındaki Adliye Ön Büro veya Tevzi Bürosuna teslim edilir. Müracaat eden birinci derece yakınlar (anne, baba, kardeş, çocuk) harçtan muafiyet kapsamında asgari masraf avansı yatırır.
2. Resmi Sağlık Kuruluna Sevk: Mahkeme, engelli bireyin var olan sivil engelli sağlık raporunu doğrudan nihai hükme esas almaz. TMK 409/2 gereğince mahkeme, kısıtlanması istenen kişiyi resmi bir tam teşekküllü devlet hastanesine veya şehir hastanesine sevk ederek "Vesayet altına alınması gerekir mi? Akıl zayıflığı/hastalığı var mıdır? Duruşmada bizzat dinlenmesinde tıbbi sakınca var mıdır?" sorularına cevap veren resmi heyet raporu talep eder.
3. Kolluk (Polis/Jandarma) Sosyal İncelemesi: Mahkeme emriyle ilçe emniyet veya jandarma ekipleri, vasi adayı ile kısıtlı adayının ikamet ettiği eve giderek sosyal ve mali durum araştırması yapar. Vasinin sabıka kaydı, aile içi huzuru ve kısıtlının haklarını gözetip gözetemeyeceği tutanağa bağlanır.
4. Duruşma ve Dinleme: Sağlık raporu ve kolluk tutanağı geldikten sonra hakim tensip zaptı ile duruşma günü belirler. Raporda "mahkemede dinlenmesinde sakınca yoktur" yazıyorsa birey duruşmada dinlenir; ağır yatalak veya şuur kapalı ise hakim heyet raporuyla yetinir. Vasi adayına görev kabul beyanı sorulur.
5. Gerekçeli Karar ve Kesinleşme Şerhi: Hakim Türk Medeni Kanunu uyarınca kısıtlama ve vasi tayini kararı verir. Karar taraflara tebliğ edilir; 2 haftalık yasal istinaf süresi geçtikten sonra mahkeme kaleminden kesinleşme şerhi tatbik edilir. Noter ve bankalarda işlem yapabilmek için kararın kesinleşmiş olması şarttır.

Konuyla ilgili olarak heyet incelemeleri ve ev ziyaretlerinin incelikleri için Evde Bakım Heyeti İnceleme Kriterleri rehberimizi ve rapor bitiş tarihlerine dair haklarınızı öğrenmek için Süreli Engelli Raporu Bittiğinde Ne Yapılmalı içeriğimizi inceleyebilirsiniz.

5. Sulh Hukuk Mahkemesi Vasi Tayini Dava Dilekçesi Şablonu

Aşağıdaki metin, engelli bireyin birinci derece yakını tarafından bizzat doldurularak nöbetçi Sulh Hukuk Mahkemesine verilebilecek resmi dava dilekçesi formatıdır: