Engelli Bireye Vasi Tayini Nasıl Yapılır? Sulh Hukuk Mahkemesi Adım Adım Vesayet Rehberi

Zihinsel engellilik, ileri derecede demans, alzheimer veya akıl zayıflığı sebebiyle kendi işlerini göremeyen, hukuki işlem yapma ehliyetini kaybetmiş ve kötü niyetli kişilerin istismarına açık hale gelen bireylerin korunması Türk Medeni Kanunu'nun en hassas konularından biridir. 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun (TMK) 405. maddesi uyarınca akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle işlerini göremeyen her ergin birey kısıtlanır ve kendisine bir Vasi atanır.

Vesayet kararı, engelli bireyin cezalandırılması değil; onun mülkiyet haklarının, emekli maaşının, gayrimenkullerinin ve şahsi haklarının devlet denetiminde koruma altına alınmasını sağlayan anayasal bir güvencedir.

Sulh Hukuk Mahkemesi Yargılama Süreci ve Aşamaları

Vasi tayini davası, kısıtlanması istenen bireyin yerleşim yerindeki Sulh Hukuk Mahkemesi'ne açılır. Yargılama süreci şu resmi adımlardan oluşur:

• Dava Dilekçesinin Verilmesi: Engellinin birinci derece yakını (anne, baba, eş, evlat veya kardeş) vesayet talepli dilekçeyi mahkemeye sunar. Dava açılışında adli yardım talep edilerek harç muafiyeti sağlanabilir.
• Resmi Sağlık Kurulu Raporu (Heyet Sevkı): Mahkeme, kısıtlanacak kişiyi resen yetkili bir devlet veya üniversite hastanesine sevk eder. Hastane sağlık kurulu "Vesayet altına alınması uygundur / Akli melekeleri yerinde değildir" ibareli resmi raporu mahkemeye iletir.
• Zabıta ve Kolluk Araştırması: Mahkeme, vasi adayı olacak kişinin ahlaki durumunu, sabıkasını ve mali güvenilirliğini emniyet veya jandarma kanalıyla araştırır.
• Duruşma ve Hüküm: Hakim tüm delilleri inceleyerek kısıtlama kararı verir ve en uygun aile bireyini vasi olarak atar. Karar kesinleştiğinde vesayet ilamı tanzim edilir.

Vesayet Hukuku Kavramları ve Yetki Sınırları Tablosu

Banka İşlemleri ve Mahkeme Ek Kararı Zorunluluğu

Vasi tayin edilen vatandaşlarımızın en sık karşılaştığı bürokratik engel, bankaların maaş veya mevduat ödemelerinde "Mahkemeden Ek İzin Kararı" talep etmesidir. TMK 462. maddesi gereğince vasi; kısıtlının rutin maaşını çekebilir ancak bankada bulunan vadeli parayı çekmek, gayrimenkul almak/satmak veya kredi çekmek için mutlaka Sulh Hukuk Mahkemesi'nden gerekçeli Ek Karar almak zorundadır.

Türk Medeni Kanunu ve Vesayet Hukukunun Temel İlkeleri

Vesayet müessesesi, kısıtlı bireyin kişiliği ve mal varlığı üzerinde devletin koruyucu elini uzatmasıdır. 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 405. ve devamı maddeleri; akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle kendi işlerini göremeyen ya da korunması ve bakımı için sürekli yardıma muhtaç olan ya da başkalarının güvenliğini tehlikeye sokan her ergin bireyin kısıtlanmasını zorunlu kılar.

Vasi tayin edilen aile bireyi, kısıtlının haklarını kendi malı gibi değil, mahkemeye hesap vermekle yükümlü bir kamu emanetçisi sıfatıyla yönetir. Bu yapı kısıtlı bireyin kötü niyetli akrabalar veya dolandırıcılar tarafından istismar edilmesini kesin olarak engeller.

Sulh Hukuk Mahkemesinde Delil Toplama ve Heyet Raporu

Vesayet davasında hakimin en çok üzerinde durduğu delil, tam teşekküllü devlet veya üniversite hastanesinden alınacak resmi Sağlık Kurulu Raporudur. Mahkeme, kısıtlanması istenen kişiyi doğrudan resmi yazıyla hastaneye sevk eder.

Hastanenin tanzim ettiği raporda kısıtlanacak kişinin zihinsel yetersizliğinin (Mental Retardasyon, Demans, Şizofreni vb.) derecesi ve "Kendi işlerini görmeye muktedir değildir, vesayet altına alınması gerekir" ibaresi yer alır. Bu resmi tıbbi teşhis olmadan hiçbir hakim vesayet kararı veremez.

Vasinin Yıllık Defter Tutma ve Hesap Verme Sorumluluğu

Vasi olarak atanan kişinin en önemli yasal yükümlülüğü, TMK 454. maddesi gereğince her yıl düzenli olarak Sulh Hukuk Mahkemesi'ne Vesayet Hesap Raporu sunmaktır. Bu raporda kısıtlının o yılki emekli maaşı, evde bakım parası, gayrimenkul kira gelirleri ile sağlık, beslenme, giyim ve bakım harcamaları kuruşu kuruşuna fatura ve banka dekontları ile belgelenir.

Hakim bu hesapları inceler ve onaylar. Hesaplarda usulsüzlük, paranın amacı dışında harcanması veya kısıtlının ihmal edildiği tespit edilirse vasi derhal görevden alınır ve hakkında Türk Ceza Kanunu kapsamında "Görevi Kötüye Kullanma" suçundan dava açılır.

Vesayetin Sona Ermesi ve Hukuki Ehliyetin İadesi

Kısıtlı bireyin sağlık durumunda belirgin bir iyileşme gerçekleşirse (örneğin geçici bir travma sonrası hafızanın yerine gelmesi durumunda), kısıtlı veya vasisi Sulh Hukuk Mahkemesi'ne müracaat ederek vesayetin kaldırılmasını talep edebilir. Mahkeme yeni bir heyet raporu aldırarak akli melekelerin düzeldiğini teyit ederse vesayet şerhini kaldırır ve bireyin tüm medeni haklarını kendisine iade eder.

Sulh Hukuk Mahkemesi Vasi Tayini Dava Dilekçesi

Yakını için vesayet davası açmak isteyen vatandaşlarımız aşağıdaki standart dilekçeyi hazırlamalıdır:

NÖBETÇİ SULH HUKUK MAHKEMESİNE

DAVACI: ................................................ (T.C. Kimlik No: ....................)
Adres: ........................................................................................
KISITLANMASI İSTENEN: ........................................ (T.C. No: ....................)
Adres: ........................................................................................
KONU: Türk Medeni Kanunu'nun 405. Maddesi Uyarınca Kısıtlanma ve Vasi Tayini Talebi.

AÇIKLAMALAR:
1. Kısıtlanması istenen ................................................ benim ..................... (annem/babam/çocuğum) olup, ekte sunulan sağlık kurulu epikrizlerinden de anlaşılacağı üzere ileri derecede zihinsel kısıtlılığı / demans rahatsızlığı bulunmaktadır.
2. Kendisi kendi öz bakım ve temel ihtiyaçlarını karşılayamadığı gibi resmi dairelerde işlem yapma ve bankacılık haklarını koruma ehliyetinden tamamen yoksundur.
3. Kötü niyetli kişilerin istismarına açık durumda olan kısıtlı adayının haklarının korunması amacıyla vesayet altına alınması ve tarafımın vasi olarak atanması zorunlu hale gelmiştir.

HUKUKİ SEBEPLER: TMK m. 405 ve ilgili mevzuat.
DELİLLER: Nüfus kayıtları, hastane sağlık kurulu raporları, tanık beyanları ve her türlü yasal delil.
SONUÇ VE İSTEM: Kısıtlanması istenen ................................................'ın kısıtlanmasına ve kendisine tarafımın vasi olarak atanmasına karar verilmesini saygılarımla arz ve talep ederim.

Tarih: ... / ... / 2026
Davacı Ad Soyad: ................................................
İmza: ....................................................

Vasinin Görevden Alınması ve Yeni Vasi Atanması

Vasi olarak atanan aile bireyinin yaşlanması, ağır bir hastalığa yakalanması, kısıtlıya kötü muamelede bulunması veya vefat etmesi durumunda Sulh Hukuk Mahkemesi resen veya diğer akrabaların şikayeti üzerine vasilik görevini sonlandırır.

Mahkeme derhal zabıta araştırması yaptırarak kısıtlının menfaatini en iyi koruyacak yeni bir akrabayı veya hiçbir yakını yoksa resmi bir avukatı vasi olarak tayin eder.

Vesayet Hesaplarının Mahkeme Veznesi ve Nemalandırma Esasları

Kısıtlıya ait yüklü banka mevduatları veya gayrimenkul satış bedelleri mahkemenin kontrolündeki kamu bankası vadeli hesaplarına yatırılır. Vasi bu paraları keyfi olarak çekemez; faiz ve nema gelirleri enflasyona karşı korunarak kısıtlının bakım ve tedavi harcamalarına mahkeme onayı ile tahsis edilir.

Sulh Hukuk Mahkemesinde Vesayet Dava Süreci ve Bilirkişi İncelemesi

Türk Medeni Kanunu'nun 405. maddesi gereğince açılan vesayet davalarında görevli mahkeme Sulh Hukuk Mahkemesi, yetkili mahkeme ise kısıtlanması istenen engelli bireyin yerleşim yeri mahkemesidir. Vesayet davası resen ya da ilgililerin (anne, baba, kardeş, eş veya SHM uzmanları) talebi üzerine açılabilir. Dava dilekçesi mahkemeye sunulduktan sonra hakim, kısıtlanması istenen bireyin resmi sağlık kurulu raporunu doğrudan yetkili tam teşekküllü devlet hastanesine veya Adli Tıp Kurumuna sevk ederek talep eder.

Sağlık kurulu raporunda kısıt adayının "kendi işlerini göremeyecek derecede akıl hastalığı veya akıl zayıflığı bulunduğu" ve "vesayet altına alınmasının zorunlu olduğu" açıkça belirtilmelidir. Hakim gerekli görürse adayı bizzat duruşmada dinleyebilir. Vasi olarak atanacak kişinin ergin olması, kısıtlı ile arasında menfaat çatışması bulunmaması ve vesayeti engelleyecek adli sicil kaydının olmaması şarttır.

Vasinin Yıllık Hesap Verme ve Defter Tutma Sorumluluğu

Vasi tayin edilen kişi, kısıtlının malvarlığı üzerinde dilediği gibi tasarruf hakkına sahip değildir; vesayet bir güven ve denetim kurumudur. Vesayet kararının kesinleşmesiyle birlikte vasi, Sulh Hukuk Mahkemesi gözetiminde kısıtlının tüm taşınır, taşınmaz ve banka mevduatlarını içeren resmi bir malvarlığı defteri tanzim etmek zorundadır.

Ayrıca TMK 454. maddesi uyarınca vasi, her yıl kısıtlının gelir ve giderlerini, bağlanan engelli veya evde bakım aylıklarının nasıl harcandığını, yapılan zorunlu bakım masraflarını fatura ve makbuzlarıyla birlikte mahkemeye "Vesayet Yıllık Hesap Raporu" halinde sunmakla mükelleftir. Mahkeme tarafından onaylanmayan hesaplar veya kısıtlının aleyhine yapılan usulsüz tasarruflar, vasinin görevden alınmasına ve hakkında görevi kötüye kullanma suçundan ceza davası açılmasına neden olur.

Vasiliğin Sona Ermesi, Vasi Değişikliği ve Vesayetten Kaçınma Sebepleri

Türk Medeni Kanunu gereğince vasi kural olarak iki yıllık bir süre için atanır. Mahkeme bu süreyi her defasında ikişer yıl uzatabilir; ancak dört yılı aşan sürelerde vasinin görevi bırakma veya uzatmaya itiraz hakkı doğar. Vasinin vefatı, ağır bir hastalığa yakalanması, kısıtlı ile aralarında menfaat uyuşmazlığı doğması veya görevini ihmal etmesi durumunda mahkemeye "Vasi Değişikliği Talebi" ile başvurulur.

Kısıtlının sağlık durumunda kalıcı bir iyileşme meydana gelmesi halinde ise yeni bir sağlık kurulu raporu alınarak vesayetin kaldırılması talep edilebilir. Ayrıca kanunen altmış yaşını doldurmuş olanlar, bedensel engeli veya kronik rahatsızlığı bulunanlar ya da dörtten fazla çocuğun velisi olan kişiler vesayet görevini kabul etmekten kaçınma hakkına (TMK m. 417) sahiptirler. Mahkeme bu gibi durumlarda kısıtlının menfaatini gözeterek başka bir yakın akrabayı vasi olarak görevlendirir.

Vesayet Altındaki Bireyin Evlilik ve Kişisel Hakları

Vesayet altına alınan bireyin yalnızca malvarlığı değil, kişiye sıkı sıkıya bağlı bazı hakları da denetime tabidir. Türk Medeni Kanunu uyarınca ayırt etme gücüne sahip olan kısıtlı birey, vasisinin yasal izni ve onayı ile evlenebilir. Ancak ayırt etme gücü kalıcı olarak bulunmayan akıl hastalarının evlenmesi mutlak butlan sebebi sayılmıştır. Kişiye sıkı sıkıya bağlı diğer haklarda ise vasinin kısıtlının insani onuruna ve gelişimine azami saygı göstermesi, kısıtlıyı tecrit etmeden toplumsal hayata katılımını teşvik etmesi esastır.