Engellilerde Afet Yönetimi ve Güvenlik Önlemleri Rehberi

İçindekiler 22 Bölüm

1. 1. Engellilik Türlerine Göre Afet Hazırlık ve Tahliye Matrisi
2. 2. Engelli Afet ve Acil Durum Çantasının Hazırlanması
3. 3. AFAD Acil Mobil Uygulaması ve Engelli Modülü
4. 4. Toplanma Alanlarında ve Geçici Barınmada Erişilebilirlik
5. 5. Bina İçi Acil Kaçış ve Erişilebilirlik Standartları
6. 6. Mahalle Afet Gönüllüleri ve Engelli Envanteri Kaydı
7. 7. Toplanma Alanlarında Fiziki ve Medikal Standartlar
8. 8. Afet Anında Panik Yönetimi ve Psikolojik İlk Yardım
9. 9. Engelsiz Afet Tatbikatları ve Uygulamalı Eğitimler
10. 10. Afet Sonrası Medikal Rehabilitasyon ve Psikososyal Takip
11. 11. Otizmli ve Zihinsel Engelli Bireylerde Tahliye Psikolojisi
12. 12. Türkiye Afet Müdahale Planı (TAMP) ve Engelli Masaları
13. 13. Engelsiz Tahliye ve Kurtarma Öncelik Protokolü
14. 14. Afet Sonrası Geçici İş ve Sosyal Güvence Destekleri
15. 15. Afet Anında Komşuluk Dayanışması ve Refakat Zinciri
16. 16. Afet Sonrası Engelli Hakları ve Yasal Tazminat Yolları
17. 17. 💬 Sıkça Sorulan Sorular
18. └─ Engelli bireyler için afet çantasına hangi özel eşyalar konulmalıdır?
19. └─ İşitme engelliler afet uyarısını nasıl alabilir?
20. └─ Cihaza bağımlı engelliler elektrik kesintisinde ne yapmalıdır?
21. └─ Afet toplanma alanları nereden öğrenilir?
22. └─ Afet anında 112 Acil Çağrı Merkezi ile nasıl görüntülü iletişim kurulur?

Deprem, sel, yangın ve fırtına gibi doğal afetlerde engelli bireyler, hareket kısıtlılıkları, duyusal kayıpları ve kronik medikal cihaz bağımlılıkları nedeniyle en yüksek hayati risk altında olan kesimdir. AFAD verileri ve uluslararası afet yönetimi raporları, afet anlarında engellilerin tahliyesinin, haberleşmesinin ve barınmasının genel nüfusa göre çok daha karmaşık ve özel protokoller gerektirdiğini göstermektedir.

5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun ve Afet Risk Azaltma Planları (TARAP/İRAP) doğrultusunda, engelli bireylerin ve ailelerinin afet öncesi hazırlık süreçlerini eksiksiz tamamlaması, erken uyarı mekanizmalarına erişebilmesi ve acil durum tahliye zincirini kurması hayatta kalmanın en temel anahtarıdır.

Engellilik Türlerine Göre Afet Hazırlık ve Tahliye Matrisi

Farklı engel gruplarının afet öncesi ve afet anında ihtiyaç duyduğu kritik donanımlar ve tahliye protokolleri aşağıdaki tabloda detaylandırılmıştır:

Engelli Afet ve Acil Durum Çantasının Hazırlanması

Standart bir afet çantasından farklı olarak engelli bireyin çantasında hayati medikal malzemelerin yer alması zorunludur:

• İlaçlar ve Raporlar: Sürekli kullanılan kritik ilaçların en az 14 günlük yedek dozu, resmi reçeteler ve sağlık kurulu raporunun onaylı fotokopileri.
• Acil Durum Bilgi Kartı (ICE): Kan grubu, tanı, alerjiler, hekim telefonu ve vasinin iletişim numaralarının yer aldığı lamine kart.
• Medikal Sarf Malzemeleri: Kateter, sonda, enjektör, dezenfektan, medikal eldiven ve pansuman kitleri.
• Cihaz Yedekleri: Akülü sandalye şarj aleti, cihaz bataryaları, işitme cihazı nem giderici tabletleri.

AFAD Acil Mobil Uygulaması ve Engelli Modülü

İçişleri Bakanlığı Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı (AFAD) tarafından geliştirilen AFAD Acil mobil uygulaması, engelli vatandaşlarımız için özel erişilebilirlik modülleri barındırır. Uygulama içerisinde:

• Konuşma ve işitme engelliler için tek tuşla hazır mesaj butonları,
• Görme engelliler için ekran okuyucu (TalkBack/VoiceOver) tam sesli yönlendirme,
• Enkaz altında kalan bireyin tek dokunuşla düdük sesi çıkarma ve enlem-boylam koordinatlarını arama kurtarma ekiplerine iletme özelliği bulunmaktadır.

Toplanma Alanlarında ve Geçici Barınmada Erişilebilirlik

Afet sonrasında belirlenen toplanma alanlarının ve geçici çadır/konteyner kentlerin engelli erişilebilirliğine uygun olması yasal bir zorunluluktur. Alanlarda düz ayak zeminler, engelli tuvaletleri, tekerlekli sandalye şarj istasyonları ve psiko-sosyal destek çadırları öncelikli olarak kurulur.

Yatağa bağımlı ve ağır engelli bireyler, afetin hemen ardından AFAD ve Sağlık Bakanlığı koordinasyonuyla bölge dışındaki kamu misafirhanelerine, otellere veya yatılı bakım merkezlerine öncelikli olarak sevk edilirler.

Bina İçi Acil Kaçış ve Erişilebilirlik Standartları

Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik ve Türk Standartları Enstitüsü (TSE 9111) erişilebilirlik normlarına göre, engelli bireylerin ikamet ettiği veya çalıştığı yapılarda acil kaçış yolları şu standartlara sahip olmalıdır:

• Yangın Güvenlik Holleri ve Sığınma Alanları: Merdiven boşluklarında tekerlekli sandalyenin bekleyebileceği en az 80x130 cm boyutlarında yangına en az 60 dakika dayanıklı sığınma cepleri oluşturulmalıdır.
• Tahliye Sandalyesi (Evac+Chair): Yüksek katlı binalarda elektrik kesintisinde asansörler kilitleneceğinden, merdivenlerden tekerlekli sandalyeli bireyi sarsmadan indiren özel paletli tahliye sandalyeleri hazır bulundurulmalıdır.
• Fosforlu ve Kabartmalı Zemin İşaretleri: Duman yoğunluğunda dahi görülebilen fosforlu zemin yönlendirmeleri kaçış süresini yarı yarıya kısaltmaktadır.

Mahalle Afet Gönüllüleri ve Engelli Envanteri Kaydı

Afet anında ilk 72 saatte profesyonel kurtarma ekiplerinin her binaya yetişmesi mümkün olmayabilir. Bu nedenle mahalle düzeyinde kurulan muhtarlık afet koordinasyon komisyonlarına engelli envanterinin önceden işlenmesi hayati önem taşır. Muhtarlık kayıtlarında hangi sokakta, hangi binada ve hangi katta yatağa bağımlı, tekerlekli sandalyeli veya işitme engelli bir vatandaşın ikamet ettiği önceden listelenir. Bu sayede ilk müdahale ekipleri doğrudan bu dairelere yönelerek zaman kaybını önler.

Toplanma Alanlarında Fiziki ve Medikal Standartlar

Afet toplanma alanlarının yalnızca boş bir arsa veya park olması engelliler için yeterli değildir. İdeal bir engelsiz afet toplanma alanında bulunması gereken standartlar şunlardır:

• Erişilebilir Sıhhi Tesisler: Tekerlekli sandalyenin 360 derece dönebileceği genişlikte, tutunma barları bulunan seyyar engelli tuvaletleri ve duş kabinleri.
• Medikal Şarj İstasyonları: Akülü tekerlekli sandalyeler, oksijen konsantratörleri ve nebulizatör cihazları için kesintisiz güneş enerjili veya jeneratör destekli şarj panelleri.
• Düz Ayak Sert Zemin: Çamur, kum veya çakıl zemin yerine tekerlekli sandalyenin ve bastonların rahatça ilerleyebileceği sert kompozit veya asfalt yollar.

Afet Anında Panik Yönetimi ve Psikolojik İlk Yardım

Otizmli, zihinsel engelli veya duyusal hassasiyeti bulunan bireyler deprem sarsıntısı, siren sesleri ve toz bulutu karşısında yoğun panik atak ve duyusal aşırı yüklenme (meltdown) yaşayabilirler. Bu anlarda bireye bağırarak müdahale edilmemeli, göz teması kurulmalı ve yanındaki acil çantada bulunan gürültü önleyici kulaklık derhal takılmalıdır. Refakatçinin sakin ve kararlı duruşu engelli bireyin tahliye sürecine uyum sağlamasını kolaylaştırır.

Engelsiz Afet Tatbikatları ve Uygulamalı Eğitimler

Afet hazırlığı yalnızca teorik bilgiyle sınırlı kalamaz. AFAD ve sivil toplum kuruluşları işbirliğinde düzenlenen "Engelsiz Afet Tatbikatları", özel gereksinimli bireylerin acil durumlarda nasıl pozisyon alacaklarını (Çök-Kapan-Tutun) kas hafızasına dönüştürür. Görme engelliler için bastonla yön bulma pratikleri, ortopedik engelliler için transfer şiltesi kullanım eğitimleri ve işitme engelliler için görsel tahliye yönlendirmeleri düzenli aralıklarla tekrarlanmalıdır.

Afet Sonrası Medikal Rehabilitasyon ve Psikososyal Takip

Afet atlatıldıktan sonraki en kritik evre, engelli bireyin rutin fizik tedavi ve medikal malzeme zincirinin kopmamasıdır. Sahra hastanelerinde kurulan geçici medikal servisler protez, ortez, sonda ve hasta bezi ihtiyaçlarını bedelsiz karşılarken; Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı psikososyal destek ekipleri travma sonrası stres bozukluğu yaşayan özel gereksinimli bireylere birebir terapi seansları düzenlemektedir.

Otizmli ve Zihinsel Engelli Bireylerde Tahliye Psikolojisi

Afet yönetiminde en kritik konulardan biri zihinsel engelli ve otizm spektrumundaki bireylerin tahliye anındaki reaksiyonlarıdır. Ani gürültü, sirenler ve panik ortamı bu bireylerde derin korkuya ve kaçma/saklanma davranışına yol açabilir. Ailelerin afet öncesinde hazırlaması gereken "Görsel Tahliye Rehberi", resimli kartlar aracılığıyla bireye binayı nasıl terk edeceğini adım adım anlatmalıdır.

Ayrıca bireyin boynuna veya bileğine takılacak suya dayanıklı bir künyede adı, yakınının telefon numarası ve "Sözel İletişim Kuramıyor / Otizmli" uyarısının bulunması arama kurtarma ekiplerinin bireye doğru şekilde yaklaşmasını güvence altına alır.

Türkiye Afet Müdahale Planı (TAMP) ve Engelli Masaları

İçişleri Bakanlığı tarafından koordine edilen Türkiye Afet Müdahale Planı (TAMP) kapsamında, afet sahasında kurulacak her kriz merkezinde "Engelli ve Yaşlı Hizmetleri Masası" oluşturulması zorunludur. Bu masada görevli sosyal çalışmacılar ve psikologlar:

• Afetzede engellilerin sahra hastanesindeki tedavilerini koordine eder,
• Kayıp tekerlekli sandalye veya medikal cihazların yerine yenisini anında tahsis eder,
• Erişilebilir konteyner kent yerleşimlerini denetleyerek tekerlekli sandalye rampalarının uygunluğunu sağlar.

Engelsiz Tahliye ve Kurtarma Öncelik Protokolü

Arama kurtarma ekiplerinin (AFAD, UMKE, İtfaiye) afet sahasında uyguladığı TAMP öncelik protokolünde, özel gereksinimli bireyler ve bebekler en öncelikli kırmızı kategoridedir. Enkaz altında kalan veya çöken binalarda mahsur kalan vatandaşların kurtarılmasında, binada engelli birey yaşadığı bilgisi varsa ekipler doğrudan engelli odasına ve sığınma noktasına odaklanarak arama çalışmalarını başlatır.

Afet Sonrası Geçici İş ve Sosyal Güvence Destekleri

Doğal afet nedeniyle işyerini veya gelir kaynağını kaybeden engelli afetzedeler için İŞKUR Toplum Yararına Programlar (TYP) kapsamında öncelikli geçici istihdam kontenjanları açılır. Ayrıca afetten etkilenen engelli bireylerin 2022 maaşları ve evde bakım aylıkları herhangi bir gelir testi yenilemesi aranmaksızın otomatik olarak uzatılır ve nakdi afet tazminatları doğrudan hesaplarına aktarılır.

Afet Anında Komşuluk Dayanışması ve Refakat Zinciri

Apartman ve site yönetimlerinde afet planlaması yapılırken komşuluk dayanışması kritik bir rol oynar. Her engelli birey için aynı katta veya bitişik dairede oturan en az iki gönüllü komşunun 'refakatçi destekçisi' olarak belirlenmesi tavsiye edilir.

Sarsıntı anında bu komşular engelli bireyin kapısını çalarak tahliye sandalyesinin kurulmasına, bastonunun veya acil durum çantasının alınmasına yardımcı olur. Bu basit ama hayati komşuluk protokolü, arama kurtarma ekipleri gelene kadar binlerce engelli vatandaşımızın burnu dahi kanamadan güvenli toplanma alanına ulaşmasını sağlamaktadır.

Afet Sonrası Engelli Hakları ve Yasal Tazminat Yolları

Afet anında kamu kurumlarının erişilebilirlik standartlarını yerine getirmemesi (örneğin toplanma alanında rampa olmaması veya kamu binalarında yangın tahliye sandalyesinin bulunmaması) nedeniyle yaralanan veya mağdur olan engelli vatandaşlarımızın idare aleyhine tam yargı davası açma hakkı saklıdır.

Anayasa'nın 125. maddesi gereğince idare, kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararları kusurlu olsun veya olmasın tazmin etmekle yükümlüdür. Bu davalar idari yargıda harçsız veya adli yardım kapsamında açılabilmektedir.

Afetlere karşı hazırlıklı olmak engelli bireyler ve aileleri için bir seçenek değil, yaşamsal bir mecburiyettir. Gerekli önlemler vaktinde alındığında afetlerin yıkıcı etkileri en aza indirilebilmektedir.

Her bireyin güvenli ve erişilebilir bir yaşam hakkı vardır. Afet planlarının engelli odaklı revize edilmesi toplumun genel direncini de güçlendirmektedir.

💬 Sıkça Sorulan Sorular

Okurlarımızın en çok merak ettiği sorular ve güncel mevzuat yanıtları:

Engelli bireyler için afet çantasına hangi özel eşyalar konulmalıdır?

Sürekli kullanılan ilaçların en az 14 günlük yedeği, sağlık kurulu raporu sureti, ICE acil durum kartı, medikal sarf malzemeleri ve varsa cihaz yedek parçaları (pil, şarj aleti) konulmalıdır.

İşitme engelliler afet uyarısını nasıl alabilir?

AFAD Acil mobil uygulamasının titreşimli ve flaşlı bildirimleri, akıllı telefon ekran uyarıları ve ev tipi flaşörlü yangın/gaz dedektörleri aracılığıyla alabilirler.

Cihaza bağımlı engelliler elektrik kesintisinde ne yapmalıdır?

Evde en az 6-8 saat yetecek kesintisiz güç kaynağı (UPS) bulundurulmalı ve elektrik dağıtım şirketine 'cihaza bağımlı hasta' kaydı yaptırılarak kesinti anında jeneratör desteği talep edilmelidir.

Afet toplanma alanları nereden öğrenilir?

e-Devlet kapısı üzerindeki 'Acil Toplanma Alanı Sorgulama' hizmeti aracılığıyla ikamet edilen konuta en yakın engelli erişimine uygun toplanma alanları kolayca öğrenilebilir.

Afet anında 112 Acil Çağrı Merkezi ile nasıl görüntülü iletişim kurulur?

İçişleri Bakanlığı'nın 'Engelsiz 112' mobil uygulaması üzerinden işitme ve konuşma engelli vatandaşlarımız işaret dili bilen uzman personelle 7/24 anında görüntülü görüşme yapabilirler.