Engelli Annelerine Yarı Zamanlı Çalışma Hakkı Yürürlüğe Giriyor

Bakıma muhtaç veya ağır engelli çocuğu bulunan çalışan ebeveynlerin, çocuklarının rehabilitasyon, tedavi ve özel eğitim ihtiyaçlarını çalışma hayatıyla uyumlaştırmalarını sağlamak amacıyla iş ve sosyal güvenlik mevzuatımızda devrim niteliğinde yasal düzenlemeler hayata geçirilmiştir. Hem 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu hem de 4857 sayılı İş Kanunu kapsamında yürürlüğe giren bu haklar, çalışan annelere yarı zamanlı çalışma, mazeret izinleri, gece nöbeti muafiyeti ve tayin kolaylığı gibi çok güçlü hukuki kalkanlar tanımaktadır.

Bu haklar yalnızca çocuğun fiziksel bakımını kolaylaştırmakla kalmamakta; aynı zamanda engelli çocuğu olan kadınların işgücü piyasasından kopmasını engelleyerek ekonomik bağımsızlıklarını korumaktadır. Bu rehberde engelli annelerine tanınan yarı zamanlı çalışma rejimini, izin haklarını, kurum içi tayin usullerini ve resmi başvuru dilekçesi taslağını inceliyoruz.

Kamuda Görev Yapan Memur Annelerin Yasal İzin ve Çalışma Hakları

657 sayılı Devlet Memurları Kanunu'nun 104. maddesinin (E) fıkrası uyarınca; en az yüzde yetmiş oranında engelli veya süreğen hastalığı bulunan çocuğu olan memurlara (çocuğun evli olmaması ve eşlerden yalnızca birisi tarafından kullanılması kaydıyla) bir yıl içinde toptan veya bölümler halinde on güne kadar mazeret izni verilir.

Bunun yanı sıra 657 sayılı Kanun'un Ek 43. maddesi gereğince, doğum sonrası analık izninin bitiminden itibaren çocuk ilkokul çağına gelene kadar memur anneye haftalık çalışma süresinin yarısı kadar (yarı zamanlı) çalışma hakkı tanınmıştır. Yarı zamanlı çalışan memurların mali hakları ve sosyal yardımları çalıştıkları süreye orantılı olarak ödenir; ancak derece ve kademe ilerlemeleri tam zamanlı memurlar gibi işlemeye devam eder.

Ayrıca 657 sayılı Kanun'un 101. maddesi açıkça hükme bağlamıştır: Engelli çocuğu bulunan memurlara, kendi yazılı talepleri olmaksızın hiçbir surette gece nöbeti ve gece vardiyası görevi verilemez; günlük çalışma saatlerinin başlangıç ve bitiş saatleri amir tarafından engelli çocuğun bakım ihtiyaçlarına göre esnetilebilir.

Özel Sektör İşçisi Annelerin 4857 Sayılı Kanun Kapsamındaki Hakları

4857 sayılı İş Kanunu'nun 74. maddesi ve 13. maddesi uyarınca özel sektörde çalışan anneler için de yarı zamanlı çalışma hakkı yasal güvenceye bağlanmıştır. Doğum izinlerinin ardından mecburi ilköğretim çağının başladığı tarihi takip eden ay başına kadar ebeveynlerden biri kısmi süreli (yarı zamanlı) çalışma talebinde bulunabilir.

İşveren, çalışanın bu yasal talebini geçerli bir mazeret ileri sürerek reddedemez. Kısmi süreli çalışmaya geçen işçinin kıdem tazminatı hakları ve yıllık izin süreleri çalıştığı orana göre korunur. Ayrıca İş Kanunu'nun Ek 2. maddesi gereğince, en az yüzde yetmiş engelli çocuğu bulunan işçiye bir yıl içinde toptan veya parça parça on güne kadar ücretli mazeret izni kullandırılması kanuni zorunluluktur.

Kamu ve Özel Sektör Çalışanları İzin ve Muafiyet Karşılaştırma Tablosu

Aşağıdaki tabloda engelli çocuğu bulunan çalışanlara tanınan yasal haklar kamu memuru ve özel sektör işçisi statülerine göre karşılaştırmalı olarak özetlenmiştir:

Kurum İçi Mazeret Tayini ve Atama Kolaylığı

Devlet Memurlarının Yer Değiştirme Suretiyle Atanmalarına İlişkin Yönetmelik'in Ek 3. maddesi gereğince, bakmakla yükümlü olduğu engelli çocuğu bulunan memurlar; çocuğun sağlık kurulu raporundaki tedavi, rehabilitasyon ve özel eğitim şartlarını gerekçe göstererek görev yaptıkları kurumdan dönem kısıtlamasına tabi olmaksızın 'Engellilik Durumuna Bağlı Yer Değiştirme' talep edebilirler.

Kurumlar bu talebi engelli çocuğun üstün yararı ve Anayasa'nın 61. maddesi çerçevesinde öncelikle değerlendirmek ve atamayı gerçekleştirmekle yükümlüdür.

Ağır Engelli Çocuğu Bulunan Anneler İçin Erken Emeklilik ve Prim İlavesi

Sosyal güvenlik mevzuatımızda engelli çocuğu bulunan anneleri korumaya yönelik en kritik düzenlemelerden biri 5510 Sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanununun 28 inci maddesinin sekizinci fıkrasında düzenlenmiştir. Anılan yasal hüküm uyarınca, başka birinin sürekli bakımına muhtaç derecede ağır engelli çocuğu bulunan kadın sigortalıların, bu durumun sağlık kurulu raporuyla belgelendiği tarihten sonra geçen prim ödeme gün sayılarının dörtte biri (yüzde yirmi beşi), toplam prim ödeme gün sayılarına eklenir. Kanun koyucu bu ilaveyi fiili hizmet zammı (yıpranma payı) mantığıyla kurgulamıştır.

Bu yasal haktan faydalanmanın tek kazanımı prim gün sayısının artmasıyla sınırlı kalmamaktadır. Aynı yasa fıkrası doğrultusunda, eklenen bu dörtte birlik sürelerin tamamı kadın çalışanın yasal emeklilik yaş hadlerinden de doğrudan indirilir. Örneğin, ağır engelli çocuğu için sağlık raporu tescil edildikten sonra 4 yıl (1440 gün) aralıksız çalışan bir anne, SGK kayıtlarında 5 yıl (1800 gün) prim ödemiş kabul edilir. Kazanılan bu fazladan 360 gün (1 yıl), annenin emekli olabileceği yaş sınırından düşülerek 1 yıl erken emekli olması sağlanır. Bu mekanizma, çalışma hayatı ile evdeki yoğun özel bakım yükümlülüğü arasında sıkışan anneler için vazgeçilmez bir sosyal güvence kalkanıdır.

Hak sahiplerinin bu avantajdan yararlanabilmesi için Sosyal Güvenlik Kurumu İl veya Merkez Müdürlüklerine yazılı tahsis ve tespit talebinde bulunması zorunludur. Çocuğun Çocuklar İçin Özel Gereksinim Raporunda (ÇÖZGER) "Çok İleri Düzeyde Özel Gereksinimi Vardır" veya "Belirgin Derecede Özel Gereksinimi Vardır" ibaresinin yer alması; erişkin bireylerde ise tam bağımlı ibareli engelli sağlık kurulu raporunun bulunması şarttır. Raporun SGK Sağlık Kurulunca onanmasının ardından prim gün ilaveleri geriye dönük olarak tescil edilir.

Gece Nöbeti ve Fazla Mesai Muafiyeti ile İdari İtiraz Yolları

Kamu personeli statüsündeki anneler için 657 Sayılı Devlet Memurları Kanununun ek 39 uncu maddesi kapsamında sunulan haklar idarenin takdir yetkisine bırakılmamış kesin kurallardır. Bakmakla yükümlü olduğu engelli aile bireyi bulunan memurlara, engellilik durumunun belgelendirilmesi kaydıyla günlük çalışma saatleri dışında nöbet görevi yazılamaz ve gece vardiyasında çalışma zorunluluğu getirilemez. Bazı kamu hastaneleri veya 7/24 esasına göre çalışan kurumlarda personel yetersizliği gerekçe gösterilerek engelli annelerine nöbet yazıldığı görülmektedir.

Hukuka aykırı şekilde nöbet listelerine dahil edilen kamu çalışanı anneler, öncelikle birim amirine ek 39 uncu maddeyi hatırlatan itiraz dilekçesi sunmalıdır. İdarenin olumsuz işlem tesis etmesi veya zımnen talebi reddetmesi halinde Kamu Denetçiliği Kurumuna (Ombudsmanlık) başvurulabileceği gibi, 2577 Sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu (İYUK) uyarınca 60 gün içerisinde yürütmeyi durdurma talepli idare mahkemesi iptal davası açılabilmektedir. Danıştay'ın yerleşik içtihatları, personelin bakmakla yükümlü olduğu engelli çocuğunun üstün yararını kamu hizmetinin genel işleyişine feda edilemeyecek anayasal bir pozitif ayrımcılık ilkesi olarak değerlendirmektedir.

Özel sektör bünyesinde 4857 Sayılı İş Kanununa tabi çalışan işçi anneler ise benzer şekilde fazla çalışma yapmaya zorlanamaz. İş sözleşmesinde fazla çalışmaya onay vermiş olsalar dahi, engelli çocuklarının özel bakım ihtiyacını gerekçe göstererek bu onaylarını diledikleri zaman geri alabilirler. İşverenin zorla fazla mesai yaptırması veya gece vardiyasında çalıştırmakta ısrar etmesi, işçi açısından 4857 Sayılı Kanunun 24 üncü maddesi uyarınca iş sözleşmesini haklı nedenle derhal fesih hakkı doğurur ve kıdem tazminatına hak kazandırır.

İşverene / Kuruma Verilecek Yarı Zamanlı Çalışma Başvuru Dilekçesi

Yarı zamanlı çalışma hakkından yararlanmak isteyen çalışanların işyerine sunacakları resmi dilekçe taslağı:

[Kurum / Şirket Unvanı] GENEL MÜDÜRLÜĞÜNE
([İnsan Kaynakları / Personel Dairesi Başkanlığına])

BAŞVURUDA BULUNAN ÇALIŞAN : [Adınız Soyadınız] - T.C. Kimlik No: [Numaranız]
KURUM SİCİL NUMARASI      : [Sicil / Personel Numaranız]
GÖREVİ / UNVANI           : [Göreviniz / Departmanınız]
ENGELLİ ÇOCUK BİLGİSİ     : [Çocuğunuzun Adı] - T.C. Kimlik No: [Numarası]
KONU                      : Yarı Zamanlı Çalışma ve Mazeret İzni Hakkının Kullanımı Talebidir.

AÇIKLAMALAR :
Kurumunuz bünyesinde yukarıda belirtilen unvan ve kadroda görev yapmaktayım.

Ekte sunduğum Sağlık Bakanlığı onaylı Engelli Sağlık Kurulu Raporu'ndan (ÇÖZGER) anlaşılacağı üzere, müşterek çocuğum [Çocuğun Adı] özel gereksinimli / ağır engelli durumdadır. Çocuğumun fiziksel tedavi, medikal takip ve özel eğitim programlarına refakat etme zorunluluğum bulunmaktadır.

[657 sayılı Kanun'un Ek 43. maddesi / 4857 sayılı İş Kanunu'nun 13. ve 74. maddeleri] amir hükümleri uyarınca; [Başlangıç Tarihi] tarihinden itibaren haftalık çalışma süremin yarısı oranında YARI ZAMANLI ÇALIŞMA düzenine geçirilmemi ve mesai saatlerimin çocuğumun tedavi saatlerine uygun şekilde düzenlenmesini saygılarımla arz ve talep ederim. [Tarih]

Çalışan
İmza: [Adınız Soyadınız]

Ekler:
1- Çocuğa Ait Onaylı Engelli Sağlık Kurulu Raporu Sureti
2- Vukuatlı Aile Nüfus Kayıt Örneği

Yarı Zamanlı Çalışma Sürecinde Sosyal Güvenlik ve Prim Bildirimi Esasları

Kısmi zamanlı veya yarı zamanlı çalışmaya geçen personelin en çok tereddüt ettiği konulardan biri Sosyal Güvenlik Kurumu prim bildirimleridir. 4857 Sayılı Kanun kapsamındaki özel sektör işyerlerinde çalışan anneler için işveren, aylık prim ve hizmet belgesinde veya muhtasar ve prim hizmet beyannamesinde eksik gün nedeni olarak '06-Kısmi İstihdam' kodunu bildirir. Bu dönemde çalışılan gün sayısı üzerinden SGK malullük, yaşlılık ve ölüm sigortaları ile genel sağlık sigortası primleri tahakkuk ettirilir.

Eksik kalan günlerin Genel Sağlık Sigortası (GSS) prim yükümlülüğü doğurup doğurmadığı hususu 5510 Sayılı Kanunun 88 inci maddesi kapsamında değerlendirilir. Yarı zamanlı çalışan personelin eşi sigortalı ise, çalışan anne eşinin bakmakla yükümlü olduğu kişi statüsü üzerinden sağlık hizmetlerinden kesintisiz faydalanmaya devam eder ve kendisi için ilave bir GSS prim borcu çıkarılmaz. Eşi sigortalı olmayan çalışanlar ise gelir testi yaptırarak veya eksik günlerini isteğe bağlı sigorta primi ödemek suretiyle 30 güne tamamlayabilirler.

Kamu görevlisi memurlar açısından ise yarı zamanlı çalışma süresince fiili hizmet süresinin yarısı emeklilik keseneğine esas alınır. Ancak memuriyet kadrosu, derece ve kademe ilerlemesi ile kıdem aylığı hakları kesintisiz şekilde ilerlemeye devam eder. Bu durum, engelli çocuğuna refakat etmek amacıyla mesai saatlerini azaltan kamu görevlilerinin kariyer haklarının ve özlük haklarının korunmasını anayasal güvence altına almaktadır.